Thứ năm, 10 Tháng 3 2016 09:46

Mơ về một thành phố sách

Tạp chí Văn hóa Quảng Nam - Hơn hai năm qua, kể từ ngày 4/12/2013, nhóm Không Gian Đọc Hội An ra mắt với những hoạt động ban đầu như tổ chức đọc sách, mượn sách miễn phí định kỳ vào cuối tuần nơi công cộng, tổ chức tọa đàm, hội thảo về văn hóa đọc, về những cuốn sách hay, giao lưu với những tác giả và trao tặng sách cho các trường học… Ban chủ nhiệm cùng các thành viên nhóm Không Gian Đọc Hội An là cán bộ, sinh viên đại học Phan Châu Trinh và những người dân Hội An bền bỉ, sáng tạo trong các hoạt động liên quan đến sách, chỉ với một mong muốn: làm sống lại thói quen đọc sách từng là niềm tự hào của người dân phố Hội nhiều năm về trước.

mo ve mot thanh pho sach 2

Một góc Không gian đọc Hội An

Đọc cho đã

Theo hồi ký của cụ Huỳnh Thúc Kháng, Hội An xưa cùng Thanh Hà (Huế) là hai nơi mà cụ Phan Châu Trinh từng đọc sách tân văn để rồi từ đó khởi sự phong trào Duy Tân. Hội An cũng là nơi các sĩ tử khắp miền Trung cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 20 tụ tập về “ăn chực nằm chờ” để đón những cuốn sách mới nhất được nhập về theo đường thủy ở thương cảng Hội An.

Theo lời kể của những người lớn tuổi từng sống ở Hội An vào những năm 60 của thế kỷ XX, trước năm 1975, trong phạm vi phố cổ đã có tới 8 hiệu sách. Đường Trần Phú (trước là đường Cường Để) có các hiệu sách: Bình Minh, Rạng Đông, Trương Kim Điền, Nam Ngãi. Phía trên chùa Cầu đường Nguyễn Thị Minh Khai (cũng là đường Cường Để cũ) có hiệu sách Đại Đồng. Đường Lê Lợi có hiệu sách Thống Nhất, đường Trần Quý Cáp có hiệu sách Nhất Tiếu (sau này đổi tên thành nhà sách Trùng Dương), đường Hùng Vương (trước là đường Phạm Phú Quốc) có hiệu sách Khai Trí. Rất nhiều tác phẩm thuộc hàng “kinh điển” của văn học thế giới có thể tìm thấy tại các hiệu sách này. 

Ngoài ra, ở đường Cường Để có một cửa hàng chuyên cho thuê truyện (nay là nhà cổ Đức An ở đường Trần Phú), sách cho thuê nhiều nhất lúc bấy giờ là truyện võ hiệp kỳ tình của Kim Dung - dịch giả Hàn Giang Nhạn, truyện của Duyên Anh (Vũ Mộng Long) như Hoa thiên lý, Thằng Côn, Bồn Lừa, Dzũng Đa Kao, Ngày xưa còn bé, Chương còm, Con Thúy…

Người Hội An ngày đó đọc sách vì đam mê, họ đọc cho đã, nên mới có chuyện trẻ con nhịn ăn sáng để dành tiền mua sách, không có tiền thì đi đọc… cọp (đến các hiệu sách hoặc nơi cho thuê sách xem xong rồi về) hay chuyền tay nhau đọc một cuốn sách, một bộ sách cho đã. Nhà văn Nguyên Ngọc - người có tuổi thơ của mình ở Hội An - kể rằng ngày ấy hầu như nhà nào ở Hội An cũng có một tủ sách gia đình. Trong chiến tranh bom đạn dữ dội và ngay cả khi gia đình đi tản cư, bố mẹ ông vẫn giữ gìn tủ sách ấy cẩn thận nên 9 năm sau ông trở về, tủ sách vẫn còn nguyên vẹn. 

Một kỷ niệm có nhiều ý nghĩa đến niềm đam mê văn chương của nhà văn Nguyên Ngọc sau này chính là lần ông được đọc “Vang bóng một thời” của nhà văn Nguyễn Tuân tại nhà ông Châu Tường Anh, cháu chí sĩ Châu Thượng Văn. Ông Châu Tường Anh hơn nhà văn Nguyên Ngọc 4 tuổi, thời bấy giờ, hơn nhau 4 tuổi là một khoảng cách khá lớn. Vì quá mê tủ sách của ông Châu Tường Anh, nhà văn Nguyên Ngọc quyết phải làm bạn với ông Tường Anh. Một hôm, ông Tường Anh nhắn Nguyên Ngọc sang nhà, tới nơi đã thấy Tường Anh mặc áo dài, khăn đóng, đốt một lò hương trầm trên bàn và bảo ông ngồi xuống, đặt hai tay dưới gầm bàn chứ không được đặt tay vào cuốn sách. Đó là bản đặc biệt cuốn Vang bóng một thời, in bằng giấy dó, nhà in dành riêng 100 cuốn tặng cho tác giả. Ông Châu Tường Anh dùng một con dao làm bằng ngà mở từng trang sách cho ông Ngọc đọc chứ chính ông Châu Tường Anh cũng không đụng tay vào trang sách quý. Ở trang đầu cuốn sách có dòng chữ đề tặng của nhà văn Nguyễn Tuân, một kiểu viết đề tặng rất cầu kỳ: “Kính tặng Tường Anh Châu Công Tử”, bên dưới là chữ ký bay bổng của Nguyễn Tuân cùng dấu triện đỏ hình cánh buồm. 

Thời đó, nhà văn Nguyễn Tuân đang nổi tiếng và khoảng cách tuổi tác giữa nhà văn Nguyễn Tuân với ông Châu Tường Anh cũng rất lớn vậy mà giữa hai người lại có sự tâm giao, tương kính đến thế. Điều này khiến nhà văn Nguyên Ngọc vừa kinh ngạc vừa ngưỡng mộ Châu Tường Anh. 

Sau này, nhà văn Nguyên Ngọc tâm sự rằng cuộc đời ông có khi đi vào ham muốn viết văn cũng chính từ kỷ niệm đọc “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân trong buổi tối hôm đó tại nhà ông Châu Tường Anh. Viết tới đây tôi lại nhớ nhạc sĩ Trần Tiến từng nhận xét: “Ngôi nhà không có sách trông hoang lạnh. Mặt người không có chữ trông vô hồn”. Nhà văn Nguyên Ngọc cũng có lần nói, chỉ khi nào sự đọc trở thành một nhu cầu bình thường của con người, chỉ khi nào con người ta đọc sách một cách vô vị lợi chứ không phải đọc vì một mục đích nào thì đó mới chính là văn hóa đọc.

Hội An đã có một thời như thế. Đọc cho đã, đọc cho thỏa cơn thèm.

Mơ về một thành phố đọc sách…

Sau năm 1975, hầu hết các hiệu sách ở Hội An chuyển qua ngành nghề khác. Người Hội An mất một thời gian khá dài, dễ chừng trên dưới 15 năm không còn thời gian và không còn sách để đọc bởi kinh tế thời điểm lúc ấy rất khó khăn, mọi người phải lao vào lo gánh nặng cơm áo...

Những năm gần đây, một vài hiệu sách khá lớn với nhiều đầu sách hay, có giá trị bắt đầu mọc lên ở Hội An như nhà sách Phương Nam, nhà sách Cảo Thơm… nhưng chỉ được ít lâu lại đóng cửa do ế ẩm. Vài tiệm sách còn tồn tại nhưng ít bán sách mà bán hàng lưu niệm, dụng cụ học tập là chủ yếu. Những điều ấy phần nào nói lên sự sa sút, ảm đạm của văn hóa đọc ở Hội An.

Những ngày cuối năm 2013, nhóm Không Gian Đọc Hội An được thành lập. Thành viên nòng cốt của nhóm gồm những người quan tâm đến sự phát triển văn hóa đọc như nhà văn Nguyên Ngọc, GS Chu Hảo, Th. S Đỗ Thế, Th.S Nguyễn Chí Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Hội An, Th.S Phùng Tấn Đông, chuyên viên Trung tâm Thể thao và Văn hóa Hội An, Th.S Trương Khánh Chi, phóng viên báo Văn hóa, bác sĩ Huỳnh Kim Hơn và một số sinh viên Trường Đại học Phan Châu Trinh.

mo ve mot thanh pho sach 1

Các em nhỏ hào hứng với sách thiếu nhi nhiều màu sắc

Nhóm tổ chức đọc sách, mượn sách miễn phí tại khuôn viên Bảo tàng Di sản văn hóa Hội An vào Chủ nhật hàng tuần để người dân và du khách ghé đọc hoặc mượn mang về nhà. Độc giả mượn sách về nhà hay đọc tại chỗ đều hoàn toàn miễn phí chỉ với một thủ tục vô cùng đơn giản: ghi tên, số điện thoại người mượn vào một cuốn sổ cho mượn sách của nhóm.

mo ve mot thanh pho sach 4

Các anh chị thì mê sách khoa học, văn học, lịch sử...

Tại Không Gian Đọc Hội An, sách được đặt trên những kệ, bàn hoặc trải trên nền gạch đã được các thành viên lau khô, sạch sẽ từ sáng sớm. Độc giả có thể tự do ngồi trên ghế, cũng có thể ngồi ngay tại các bậc tam cấp hay trên những thảm cỏ, trên ghế đá, ghế tre để đọc vài trang sách theo sự lựa chọn từ trước hay ngẫu nhiên chợt thấy trên kệ. Những độc giả bận rộn, có thể chọn một cuốn sách yêu thích và mượn về đọc dần trong cả tuần. Với hoạt động này, nhóm Không Gian Đọc Hội An hy vọng sẽ nhen nhóm và làm lan tỏa thói quen đọc sách trong mỗi người dân, mỗi gia đình Hội An.

mo ve mot thanh pho sach 3

Hàng tuần, nhóm KGĐHA lựa chọn, giới thiệu và đọc sách cho các em

Mỗi sáng chủ nhật, ngoài việc đọc sách tại chỗ, các thành viên nhóm Không Gian Đọc Hội An còn tổ chức những buổi ngoại khoá dành cho các em học sinh như hướng dẫn làm đồ tái chế, hướng dẫn vẽ tranh với sự hỗ trợ của hoạ sĩ Bùi Công Khánh, hoạ sĩ Trương Bách Tường, cô giáo dạy mỹ thuật Nguyễn Thị Hồng. Ngoài ra, nhóm cũng tổ chức buổi ngoại khoá về nghệ thuật biểu diễn rối nước và giao lưu với các nghệ sĩ, biên đạo múa của nhà hát Hội An. Với những hoạt động ngoại khoá như vậy, nhóm Không Gian Đọc Hội An mong muốn tạo thêm sức hấp dẫn với các độc giả nhỏ để việc đọc sách thực sự trở thành gần gũi, thiết thực, có sức lan toả rộng.

Ngoài những hoạt động mang tính bề nổi được duy trì đều đặn trong các ngày chủ nhật, nhóm Không Gian Đọc Hội An mong muốn sẽ tạo các hoạt động mang tính chiều sâu như tổ chức các buổi nói chuyện về tác phẩm, các buổi giới thiệu sách mới, giao lưu với tác giả, các cuộc thi bình sách… Trong năm 2015, nhóm Không Gian Đọc Hội An đã mời TS Nguyễn Thuỵ Anh, chủ nhiệm CLB Cùng Con Đọc Sách, TS Chu Mạnh Trinh, bà Usuda Reiko và nhà văn Bảo Ninh, tác giả của Nỗi buồn chiến tranh đến trò chuyện với sinh viên của Đại học Phan Châu Trinh. Các buổi toạ đàm này đều thu hút sự chú ý của sinh viên trường Châu Trinh nói riêng, học sinh và những trí thức tại Hội An tham dự.

mo ve mot thanh pho sach

Gặp gỡ nhà văn Bảo Ninh

Sắp tới, tại các sân chơi cho cộng đồng ở Hội An cũng sẽ có góc đọc dành cho trẻ em và người dân. Một tuyến xe bus miễn phí dành cho trẻ em sẽ nối các sân chơi, các điểm đọc sách với nhau vào Thứ bảy và Chủ nhật cũng đã được bà Đặng Hương Giang - Giám đốc Trung tâm Vì sự phát triển đô thị - tính đến. Một dự án về những “thư viện miễn phí” đặt trước cửa hàng hay trước nhà dân, đặt bên những ghế nghỉ chân trên các ngả đường trong khu phố cổ dành cho người dân và khách du lịch đang được ban chủ nhiệm nhóm Không Gian Đọc Hội An chuẩn bị xây dựng và ra mắt với tên “Book box Hội An”. Sách tại những “thư viện miễn phí” này được bảo vệ khỏi mưa nắng trong những chiếc hộp gỗ nhỏ, có then cài nhưng không khóa. Trên “thư viện” này sẽ ghi dòng song ngữ Việt - Anh với nội dung: “Lấy đi một cuốn sách, trả lại một cuốn sách”. Để thực hiện dự án mà nhiều người cho là công việc “đội đá vá trời” và hoàn toàn không tưởng này, những người phụ trách Không Gian Đọc Hội An đang tìm những lối đi riêng và bước đầu nhận được sự hỗ trợ về nguồn sách, những ý kiến góp ý từ cộng đồng, từ những trí thức, những người dân Hội An vốn xưa nay coi trọng việc đọc sách.

Những thành viên nòng cốt và ban chủ nhiệm nhóm Không Gian Đọc Hội An cho biết, với sự bền bỉ và tử tế trong từng việc nhỏ nhất liên quan đến sách, đến việc đọc, họ mong muốn tạo cho người dân Hội An thói quen đọc sách. Họ hi vọng, việc đọc sách, mượn sách miễn phí tổ chức ở một nơi công cộng với sự thân thiện nhất, dễ dàng nhất sẽ có thể “gây nghiện” đọc sách trong cộng đồng người dân Hội An theo kiểu mưa dầm thấm lâu, hi vọng, nhiều năm sau này ở Hội An việc đọc sách không chỉ là thói quen “độc quyền” của những người làm công việc nghiên cứu hay giảng dạy mà của hết thảy mọi người.

Hi vọng, Hội An, thành phố đầu tiên của cả nước được công nhận là thành phố văn hóa cũng sẽ là thành phố đầu tiên của cả nước được người ta nhớ đến với hình ảnh một thành phố đọc sách. Là thành phố đọc sách, bởi vì, ở Hội An, người ta sẽ đọc sách nơi công cộng khi chờ xe bus, nơi cổng trường khi chờ đến giờ đón con hay trong những quán ăn, quán cà phê mà không phải e ngại, rằng mình đang làm một việc khác thường. Là thành phố đọc sách, bởi vì, ở Hội An, việc đọc sách của người dân sẽ trở thành một thói quen bình thường, một nhu cầu bình thường trong cuộc sống hằng ngày như ăn cơm, uống nước.

Mơ về một thành phố đọc sách! Để ước mơ ấy không chỉ là mơ ước, cần sự chung tay của nhiều cơ quan ban ngành, trong đó, những công việc nhằm phát triển văn hoá đọc do nhóm Không Gian Đọc Hội An đã, đang tổ chức chỉ là những bước đi ban đầu. Và cuộc sống là như vậy, để có những điều tốt đẹp nhất, vẫn cần lắm những ước mơ, cần những bước đi ban đầu nho nhỏ và sự bền bỉ, sáng tạo không ngừng.

Khiếu Thị Hoài 

KẾT NỐI VỚI PCTU